Wpływ kompetencji językowych na zdolności poznawcze dziecka

Język i mowa nie są pojęciami tożsamymi. Język rozumiany jest bowiem jako „system znaków dźwiękowych i określonych reguł fonetycznych, syntaktycznych i semantycznych, rządzących kombinacją tych znaków w akty mowy. Przez mowę natomiast rozumiemy konkretne akty używania języka, czyli czynności werbalne człowieka. Mowa jest użyciem języka” (Ferdinand de Saussure).

Według Noama Chomsky’ego kompetencja językowa to nieuświadomiona przez użytkownika języka wiedza o języku, która pozwala tworzyć i odbierać nieskończenie wiele poprawnych w określonym języku zdań, zdolność do produkowania i rozumienia wypowiedzi w danym języku. Kompetencja komunikacyjna jest z kolei umiejętnością posługiwania się językiem w sytuacjach społecznych. Dostosowanie swojej językowej wypowiedzi do pełnionych ról społecznych, sytuacji użycia języka (forma pisemna – ustna, monolog – dialog, założonego przez nadawcę celu wypowiedzi – wpływanie na zachowanie innych, opisywanie rzeczywistości, tworzenie jej).

Język pełni następujące funkcje: komunikacyjną, poznawczą i ekspresyjną, związaną z emocjami.

Mowa i myślenie wzajemnie się implikują. W procesie opanowywania języka przez dziecko istnieją ścisłe zależności między kształtującą się mową dziecka a myśleniem. We wczesnej fazie mowa ma charakter sytuacyjny, co oznacza, że dziecko w swych wypowiedziach koncentruje się na bezpośrednio wykonywanych czynnościach oraz przedmiotach i osobach, z którymi ma kontakt w danej chwili (myślenie sensoryczno-motoryczne) – zmysłowe poznawanie rzeczywistości połączone z działaniem. Późniejsza faza wieku przedszkolnego – w wypowiedziach dziecka pojawiają się tematy pozasytuacyjne, ale bliskie jego doświadczeniom – pojawia się mowa konkretno-wyobrażeniowa. Wytwarza się oraz utrwala w jego pamięci wyobrażenie przedmiotów, czynności, zjawisk, osób, implikujących przeprowadzenie takich operacji, jak analiza, synteza, porównywanie, abstrahowanie, znamionujących myślenie oglądowo-obrazowe, oparte na wyobrażeniach (myślenie przedoperacyjne). Wszystkie czynności umysłowe odbywają się w wyobraźni bez aktualnie działających konkretnych bodźców. Na bazie tych czynności rozwija się etap tzw. mowy abstrakcyjnej. Odnosi się on do treści bardziej ogólnych, metaforycznych, niezwiązanych z tym, co konkretne, namacalne i odzwierciedlających myślenie słowno-logiczne, odwołujące się do symboli.

Współzależność tych procesów – mowy i myślenia – podkreśla m.in. Piaget, wyodrębniając „mowę egocentryczną”, występującą u dzieci między 2 a 4 r. ż., polegającą na głośnym komentowaniu przez dziecko tego, co robi ono w danej chwili. Jest rozmawianiem z samym sobą, niejednokrotnie w obecności innych osób, bez chęci komunikowania się z nimi. Mowa egocentryczna często występuje w zabawach manipulacyjnych, konstrukcyjnych i tematycznych dzieci – do zapowiadania tematu zabawy, organizowania akcji i struktury zabawy, a także wzbogacania oraz streszczania czy skracania i ograniczania akcji zabawy w czasie. Według Lwa Wygotskiego mowa „dla siebie”, „do siebie” ułatwia dziecku planowanie czynności, poszukiwanie sposobów przezwyciężania napotkanych trudności, monitorowanie własnych działań. Mowa egocentryczna oddaje wspomniany wyżej sytuacyjny i syntaktyczny charakter mowy.

Pod koniec wieku przedszkolnego mowa egocentryczna zanika i ulega „uwewnętrznieniu” (Wygotski) – dziecko myśli za pomocą słów – nabierając charakteru intelektualnego. Inteligencja dziecka przestaje być zdominowana przez aktywność ruchową i działanie zmysłów (myślenie sensoryczno-motoryczne), a opiera się bardziej na aktywności wyobrażeniowej i symbolicznej (na myśleniu konkretno-wyobrażeniowym).

Mowa w funkcji intelektualnej umożliwia dziecku przypominanie sobie wcześniejszych doświadczeń oraz przewidywanie przyszłych działań, pozwala także na spostrzeganie zjawisk w trzech czasach – przeszłym, teraźniejszym i przyszłym – oraz na uwzględnianie sądów i ocen innych ludzi.

Z intelektualną funkcją mowy wiąże się mowa uspołeczniona, która może uzewnętrznić się w pięciu postaciach, jako: informowanie przystosowane do sytuacji (komunikowanie o czymś i przekazywanie myśli), krytykowanie, rozkazywanie, wyrażanie próśb i gróźb, zadawanie pytań, udzielanie odpowiedzi.

Rozwój języka i mowy dziecka stanowi o jego osiągnięciach w późniejszym życiu, o rozwoju jego różnorodnych sfer, przede wszystkim: sfery poznawczej, warunkującej rozwój umysłowy, implikujący poziom myślenia dziecka, jego zakres słownictwa, wiedzę o świecie; emocjonalnej, dającej sposobność zaspokajania swoich potrzeb emocjonalnych, nie tylko wyrażania uczuć, potrzeb, pragnień, ale też nawiązywania relacji interpersonalnych o szczególnym charakterze, np. relacji przyjacielskich; oraz społecznej, umożliwiającej uczestniczenie w wielu zdarzeniach społecznych i aktach porozumiewania się, determinujących m.in. rozwój umiejętności nawiązywania i podtrzymywania relacji interpersonalnych z rówieśnikami, wyrażania w sposób akceptowany społecznie swoich próśb i oczekiwań, wypracowania rozwiązań trudnych, konfliktowych sytuacji.